Zapomniane cmentarze Torunia #05: Cmentarz Św. Katarzyny


Wzmianka o cmentarzu Św. Katarzyny przewija się we wszystkich przedstawionych dotychczas przeze mnie cmentarzach chrześcijańskich. Ostateczne zlikwidowanie go w roku 1814 wraz ze stojącym na jego terenie kościołem Św. Katarzyny wymusiło na katolikach użytkowanie cmentarza Benedyktynek (do 1837 r.), cmentarza Św. Wawrzyńca (do 1824 r.)  oraz potrzebę stworzenia cmentarza Św. Jakuba. Przyczyną była modernizacja i rozbudowa systemu fortów toruńskich.

Trudno w jednoznaczny sposób ustalić dziś położenie tego cmentarza. Zygmunt Kruszelnicki [1] wspomina, że kościół wraz z cmentarzem stał nieopodal dzisiejszego kościoła garnizonowego. Z kolei Magdalena Niedzielska sytuuje go u wylotu uliczki wiodącej od Rynku Nowomiejskiego w kierunku wschodnim, nieco dalej wobec historycznej zabudowy miasta niż wybudowany tam na przełomie XIX i XX w. obecny kościół garnizonowy [2] . W lokalizacji pomagają mapy z początku XIX w. ze zbiorów kartograficznych AP w Toruniu [3] oraz sztych Matthäusa Meriana z 1641 r.

[Ryc. 1] Widok Torunia wg sztychu Matthausa Meriana | Toruń, 1641
Źródło: Wikipedia

Po wschodniej stronie, za murami miejskimi widzimy budynek, drzewa i plac oznaczony literą R. Spójrzmy na powiększenie.

[Ryc. 2] Zbliżenie sztychu Meriana, po lewej spis najważniejszych budynków miejskich, po prawej kościół Św. Katarzyny wraz z cmentarzem oznaczony literą R | Toruń, 1641

Z lewej strony Merian dodał opis najważniejszych budynków w mieście. Pod literą R figuruje (przynajmniej w moich oczach) słowo Begrabniß, czyli miejsce pochówku, a zatem z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością jest to poszukiwane przez nas miejsce. Również George Steiner w swoim Szczegółowym planie miasta Torunia w roku 1741 [4] umieścił poszukiwany przez nas obiekt [Ryc. 3].

[Ryc. 3] Kościół Św. Katarzyny z cmentarzem na szczegółowym planie miasta Torunia w roku 1741 autorstwa G. Steinera

Trzecią wskazówką jest plan miasta umieszczony przez Konrada Steinbrechta [5] [Ryc. 4]

[Ryc. 4] Kościół Św. Katarzyny w 1629 r. wg Steinbrechta, 1885

Nie wiem jakimi technikami kartograficznymi posługiwali się Merian, Steiner oraz Steinbrecht; na ile skalę odległości odzwierciedlono prawidłowo, ale porównując to ze współczesną mapą Torunia wychodzi, że było to mniej więcej tak jak poniżej.

[Ryc. 5] Przybliżone lokalizacje cmentarza Św. Katarzyny, 1 – wg Meriama, 2 – wg Steinbrechta, 3 – wg Steinera
Źródło: na podstawie Google Maps, 2012

Co mamy w tych miejscach dziś?

(1) wg sztychu Meriama:  w tym miejscu przebiega ulica Dobrzyńska łącząca Plac Św. Katarzyny z Placem Pokoju Toruńskiego. Patrząc w tym kierunku po lewej mamy internat Zespołu Szkół nr 10 [Fot. 1], a po prawej dawne koszary Hallera, współcześnie również zajęte przez wojsko oraz budynek mieszkalny pod adresem Dobrzyńska 6. [Fot. 3]

[Fot. 1] Teren po cmentarzu Św. Katarzyny wyznaczony na podstawie sztychu Meriama | Toruń (Przedmieście Św. Katarzyny), 2012

[Fot. 2] Współczesny widok z terenu dawnego cmentarza Św. Katarzyny wyznaczony wg sztychu Meriama |Toruń (Przedmieście Św. Katarzyny), 2012

[Fot. 3] Brama wejściowa do budynku mieszkalnego przy ul. Dobrzyńskiej 6 (1905) | Toruń (Przedmieście Św. Katarzyny), 2012

(2) wg mapy Steinbrechta: dawny cmentarz Św. Katarzyny wraz z kościołem powinien znajdować się tam gdzie dziś mamy jeden z budynków należących do Zespołu Szkół nr 10 im. T. Banacha, czyli dawnego X LO [Fot. 4].

[Fot. 4] Przybliżona lokalizacja cmentarza Św. Katarzyny wg mapy Steinbrechta | Toruń (Przedmieście Św. Katarzyny), 2012

(3) wg mapy Steinera: cmentarz znajdował się w miejscu budynków należących do południowej części dawnych koszarów Hallera – budynki  przy ul. Plac Św. Katarzyny 10, ul. Dobrzyńskiej 2, tereny placu koszarowego, niewykluczone że „zahaczał” o współczesne Rondo Podoficerów i początek ul. Dobrzyńskiej [Fot. 5].

[Fot. 5] Lokalizacja cmentarza Św. Katarzyny wg mapy Steinera | Toruń (Przedmieście Św. Katarzyny), 2012

Otrzymaliśmy zatem 3 przybliżone lokalizacje, nie nakładające się na siebie. Najbardziej skłaniałbym się ku miejscu (3). Nie powinniśmy jednak hołdować domysłom. Pewne jest, że kościół garnizonowy pw Św. Katarzyny nie stoi w miejscu dawnego kaplicy Św. Katarzyny wraz z cmentarzem oraz to, że mapy Torunia z początku XIX w. powinny dać nam konkretną odpowiedź. Dotychczas tych map nie sprawdziłem i dysponuję jedynie jej małym fragmentem nie pozwalającym ustalić dokładnego położenia [Ryc. 8].

Najbardziej znanym przedstawieniem kościoła i cmentarza jest gwasz Theodora Radtkego stworzony w latach 40. XIX w. na podstawie starszego wizerunku [Ryc. 6] .

[Ryc. 6] Gwasz Theodora Radtkego przedstawiający kościół Św. Katarzyny z cmentarzem | lata 40. XIX w.
Źródło: Toruński Serwis Turystyczny

U Steinera dobrze widoczny jest we fragmencie Widoku miasta Torunia od strony wschodniej [6] [Ryc. 7].

[Ryc. 7] G. F. Steiner, Widok miasta Torunia od strony wschodniej, fragment, 1738-1745

Sam kościół założony został w 1360 r. (wg Praetoriusa [7]). Był kilkukrotnie niszczony i odbudowywany. Najbardziej ucierpiał w czasie potopu szwedzkiego i na jego miejscu  w 1673 r. wystawiono skromną kaplicę ryglową – taką jak  widzimy na [Ryc. 6], która od tej pory służyła nowomiejskiej gminie protestanckiej.  Na [Ryc. 8] widać podział nekropolii na część ewangelicką i katolicką.

[Ryc. 8] Podział cmentarza Św. Katarzyny na część ewangelicką i katolicką.
Źródło: M. Niedzielska, Cmentarze na Jakubskim Przedmieściu – ewangelicki i katolicki, [w:] Cmentarz Św. Jakuba i inne chrześcijańskie cmentarze nowomiejskie pod red. Krzysztofa Mikulskiego. Toruń: Towarzystwo Miłośników Torunia-Wydawnictwo Adam Marszałek, 2010, s. 11

Tłoczno na cmentarzu zrobiło się tuż po uchwale o zakazie pochówku w obrębie murów miejskich z 1794 r. W tym cmentarnym ścisku trwano, jak już wspomniałem na samym początku  do roku 1814, gdy kaplica wraz z cmentarzem została zlikwidowana. Szczegółowe perypetie tej nekropolii znajdziecie Państwo w wiadomym opracowaniu [8].

Przypisy:

[1] Z. Kruszelnicki, Toruń nie istniejący, Warszawa-Poznań-Toruń: PWN, 1987;

[2] M. Niedzielska, Toruńskie cmentarze, Toruń: TNT, 1992;

[3] Patrz M. Niedzielska, Cmentarze na Jakubskim Przedmieściu – ewangelicki i katolicki, [w:] Cmentarz Św. Jakuba i inne chrześcijańskie cmentarze nowomiejskie pod red. Krzysztofa Mikulskiego. Toruń: Towarzystwo Miłośników Torunia-Wydawnictwo Adam Marszałek, 2010, s. 10-11;

[4] Toruń i miasta Ziemi Chełmińskiej na rysunkach Jerzego Fryderyka Steinera z pierwszej połowy XVIII w. (tzw. Album Steinera) pod red. M. Biskupa, Toruń: Muzeum Okręgowe w Toruniu – Towarzystwo Naukowe w Toruniu – Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, 1998, s. 48; Patrz też: G. F. Steiner, Das Merkwürdigste in, bey und um Thorn. 50 Zeichnungen, bearb. R. Heuer, Berlin: Deutscher Wille, 1925 – link;

[5] K. Steinbrecht, Die Baukunst des Deutschen Ritterordens in Preussen 1. Thorn im Mittelalter, ein Beintrag zur Baukunst des Deutschen Ritterordens, Berlin: Verlag von Julius Springer, 1885, Taf. I – link;

[6] Toruń i miasta…, s. 52;

[7] K. G. Prätorius, Tophographish-historisch-statistische Beschreibung der Stadt Thorn und ihres Gebietes, die Vorzeit und Gegenwart umfassend, bearb. und hrsg von Julius Wernicke. Thorn: W. Th. Lohde, 1832, s. 208;

[8] M. Niedzielska, op. cit. s. 5-13;

8 thoughts on “Zapomniane cmentarze Torunia #05: Cmentarz Św. Katarzyny

  1. Pingback: Zapomniane cmentarze Torunia #01: Wstęp « Kamień na kamieniu

  2. Pingback: Zapomniane cmentarze Torunia #04: Cmentarz Św. Jakuba « Kamień na kamieniu

  3. Pingback: Zapomniane cmentarze Torunia #03: Cmentarz Benedyktynek « Kamień na kamieniu

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d bloggers like this: