Wrotynia H. i Lipowiec R.


W radiu powiadają, że właśnie nawiedziła nas jesień. By zaprostestować w sposób przebiegły, wrzucam zdjęcia z pierwszego dnia tegorocznego lata. Zastałem to lato gdzieś między osadami, których pełnych nazw dawna Mapa Kwatermistrzowstwa [1] wymienić nie ma zamiaru. Niezależnie od paragrafów jakie zawisły nad głowami oskarżonych: Wrotynią H. i Lipowcem R., sprawa wydaje się być dziś przedawniona. Zatem ujawnijmy pełne brzmienie nazwisk, H jak Holendry i R jak Rumunek. Tylko nie wierzcie plotkom jakoby pewna dama z Niderlandów wraz z pewnym dżentelmenem mającym w żyłach krew starożytnych Daków postanowili trudnić się kontrabandą rogacizny przez  granicę zaborów. Krowy to bardzo pragmatyczne zwierzęta. Same wybrały zacienione rosyjskie tereny zaopatrzone we wszystko to, co im do szczęścia potrzebne, miast tkwić na wyjałowionej pruskiej ziemi i wdychać kurz z wyschniętych Kuhfladen. Ciekawe tylko, czy gospodarz wie, że pastwisko ma charakter transnarodowy?

[Fot. 1] Popas w Kongresówce | Obory (gm. Obrowo, pow. toruński), 2013

[Fot. 2] Susza w Prusiech | Kopanino (gm. Lubicz, pow. toruński), 2013

Żadnych Holendrów we Wrotyni nie uświadczymy, a jak zbyt raptownie przejedziemy to nie będzie niczego, jak zapowiadał pewien prorok w tureckim sweterku. Osada musiała powstać… No właśnie, pierwotnie założyłem, że miejscowości z członem „Holendry” są wcześniejsze od osadnictwa rumunkowego [2]. Teza wydaje się być słuszna gdyby nie to, że w pewnym momencie wszelkie tereny zajmowane pod osadnictwo czynszowe na ziemi dobrzyńskiej zwane było rumunkami. I tak przykładowo pierwotne Makówskie Holendry, czy Sumińskie Holendry zmieniły nazwy na odpowiednio Rumunki Makowieckie i Rumunki Sumin. Jakby tego było mało, człon „rumunek” zaczęto dopisywać do pierwotnych osiedli przemysłu leśnego (Huty, Rudy itp.), które pod koniec XVIII w. przekształcają się w osady rolne. W rezultacie jedynie kwerenda archiwalna może rozstrzygnąć datę założenia wsi. Zakładając, że Obory zostały założone w 1730 r. [3], Wrotynia musiała by istnieć już przed tą datą.

Wrotynia od zawsze była filigranowych rozmiarów. Trzy, w porywach pięć domostw [4] to zbyt mało, by utworzyć silny organizm wiejski. Ostatecznie zdominowały ją Obory,  miejscowość o rumunkowym rodowodzie, którą pokazuje w kawałkach. A to przy okazji rajdu granicznego, a to z powodu renowacji tamtejszego cmentarza. Przed nami kawałek sakralny – krzyż przydrożny.

[Fot. 3] Krzyż przydrożny | Obory (gm. Obrowo, pow. toruński), 2013

Na dzień dzisiejszy po Wrotyni została dawna gajówka oraz cztery miejsca po gospodarstwach, z czego jedno zamieniono na teren rekreacyjno-sakralny. Można biesiadować, można podumać do Św. Huberta nad zniesioną kolonią.

[Fot. 4] Dawna gajówka Wrotynia | Obory (Wrotynia) (gm. Obrowo, pow. toruński), 2013

[Fot. 5] Tu stało gospodarstwo, obecnie teren rekreacyjny | Obory (Wrotynia) (gm. Obrowo, pow. toruński), 2013

[Fot. 6] Krzyż przydrożny na terenie nieistniejącego gospodarstwa | Obory (Wrotynia) (gm. Obrowo, pow. toruński), 2013

[Fot. 7] Św. Hubert – obraz na krzyżu ze zdjęcia powyżej | Obory (Wrotynia) (gm. Obrowo, pow. toruński), 2013

Przejdźmy do drugiego bohatera. Rumunek Lipowiec (dawn. Lipówiec), jak wynika z nazwy może pochwalić się obecnością lip. Była to królewszczyzna, o której Guldon [5] powołując się na  lustracje z 1777 r. [6] podaje: Na „boru silińskim” powstał rumunek Lipowiec z gospodarzem, płacącym w 1777 r. 43 złp 6 gr czynszu, a plan [7] z 1779 r. wyodrębnia grunty Jakuba Kieca i Szymona Gospodarza. Lipowiec wymieniony jest najwcześniej (spośród znalezionych przeze mnie dokumentów) w spisie dymów z 1775 r. opublikowany przez Büschinga [8]. Los obszedł się z nim równie niełaskawie. Mikry – dwie chałupy, dawna gajówka i  zapuszczony sad – nieuchronnie musiał uznać wyższość pobliskiego Smogorzewca.

Coś mi się wydaje, że oba przysiółki Wrotynia i Lipowiec byliby wyjątkowo zgodną, acz mało wymagającą od siebie parą. Wspólnie należały do podleśnictwa ciechocińskiego (Ciechocin) i wchodziły w skład wsi Obory [9]. Gdyby nie skomplikowany przebieg granicy zaborów Wrotynia i Lipowiec nigdy nie zaistniałyby na arenie międzynarodowej, a tak miały zaszczyt być wymienione w oficjalnym traktacie granicznym z 11 listopada 1817 r. podpisanym pomiędzy Rosją, a Prusami [10].

[Fot. 8] Dawna gajówka Lipowiec | Smogorzewiec (Lipowiec) (gm. Obrowo, pow. toruński), 2013

[Fot. 9] Na zdjęciu brakuje tylko łosia czmychającego przede mną zza lipy | Smogorzewiec (Lipowiec) (gm. Obrowo, pow. toruński), 2013

[Fot. 10] W oddali gospodarstwa należące do przysiółka | Smogorzewiec (Lipowiec) (gm. Obrowo, pow. toruński), 2013

[Fot. 11] W zapuszczonym sadzie | Smogorzewiec (Lipowiec) (gm. Obrowo, pow. toruński), 2013

Badanie śladów kultury materialnej Smogorzewca jest na tyle zajmujące, że wymaga poświecenia odrębnego wpisu oraz dokończenia jego eksploracji. Dopełnijmy wędrówkę szczyptą idylli Obór z pierwszego dnia minionego lata.

[Fot. 12] Obory (gm. Obrowo, pow. toruński), 2013

[Rys. 1] Fragment Mapy Kwatermistrzostwa z omawianymi miejscowościami Źródło: Topograficzna Karta Królestwa Polskiego…, 1864

Przypisy:

[1] Topograficzna Karta Królestwa Polskiego, Wyd. II, 1: 126 000. Kwatermistrzostwo Generalne Wojska Polskiego, 1864 (Pierwsze wydanie w 1839 r.) [dostęp: 20.09.2013] – link.

[2] O osadnictwie rumunkowym znajdziecie w m. in. : A. Mycio, Charakter gospodarczy osiedli ziemi dobrzyńskiej w końcu XVIII w., „Acta Universitatis NIcolai Copernici. Historia”, z. 30 (322), 1997, s. 91-102. [ dostęp: 20.09.2013] – link. E. Kwiatkowska, Osadnictwo wiejskie ziemi dobrzyńskiej w świetle planów z XVIII i XIX w. i jego przemiany pod wpływem uwłaszczenia i parcelacji, „Studia Societatis Scientiarum Torunensis. Sectio C, vol. 4, 1963. Ł. Szewczyk, Dobrzyńskie nazwy części wsi z członem utożsamiającym Rumunek/Rumunki, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Filologia Polska”, z. 18 (118), 1981, s. 63-98. [dostęp: 20.09.2013] – link. Z. Guldon, Osadnictwo ziemi dobrzyńskiej w XVI-XVIII w., „Zapiski kujawsko-dobrzyńskie. Seria D. Gospodarka”, Włocławek, 1981, s. 229-259. Polecam też mapę osadnictwa olęderskiego i rumunkowego w województwie kujawsko-pomorskim własnego autorstwa – TUTAJ. Osadnictwo rumunkowe naniesiono w ok.  25% jednak można już dostrzec, że nie jest wyłącznie charakterystyczne dla ziemi dobrzyńskiej. Również na Kujawach w gminie Lubień Kujawski odnotowano kilka wsi rumunkowych.

[3] Hess Lydia, Kleine Chronik von Obory [w:] Gertz Herbert, Fünf Dörfer im Kreis Thorn. Eine kleine Chronik. Drewenzwinkel, Neudorf, Schillno, Zlotterie, Grabowitz, Kompanie.Burghaslach: Selbstverlag 1995, s. 83. Informacja nie poparta materiałami źródłowymi, spisana z M. Aschkewitz, Geschichte des Dobriner Landes, Archiv für Landes und Volksforschung, Jg. 7, 1943, H. 3.

[4] Wrotynia wg Pierwszego Spisu Powszechnego z 1921 r. posiadała 5 budynków mieszkalnych i 35 mieszkańców, Lipowiec 5 budynków mieszkalnych i 34 mieszkańców, w tym 10 narodowości niemieckiej. Patrz: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dnia 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych T. 1 M. St. Warszawa, województwo warszawskie, Warszawa: GUS, 1925, s. 60. [dostęp: 20.09.2013] – link.

[5] Z. Guldon, op. cit., s.238.

[6] Lustracja starostwa złotoryjskiego z 1777 r. Ossolineum, rkps III 5419, k. 20.

[7] AGAD, Oddział Kartograficzny, sygn. AG 25 (194-9), Mappa generalna całego starostwa złotoryjskiego z 1779 r., wyk. F. de Puget.

[8] A. F. Büsching, Verzeichniß aller adlichen, geistlichen und königlichen Oerter in Polen, nach den Woiwodschaften und Districten, und mit Bemerkung der Anzahl der Rauchfänge in jedem Orte, „Magazin für die neue Historie und Geographie”, 1788, s. 153 [dostęp: 20.09.2013] – link. W spisie nie wyszczególniono Wrotyni.

[9] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Waleskiego i in. Warszawa, 1880-1902, t. II, s. 85 – link i t. VII s. 342 – link. [dostęp: 20.09.2013]

[10] Traité des limites entre la Prusse et la Russe signé à Berlin le 11 Novembre 1817, s. 153 [w:] Georg Friedrich von Martens, Nouveau recueil de traités d’alliance, de paix, de trêve, de neutralité, de commerce, de limites, d’échange etc. Tome III, 1818. [dostęp: 20.09.2013]  – link.

4 thoughts on “Wrotynia H. i Lipowiec R.

  1. Piękne zdjęcia i piękne okolice. Raz w życiu jechałem przez Smogorzewiec i muszę przyznać, że to raczej cud, że dotarłem tam, gdzie chciałem – do Osieka. Drogi strasznie zagmatwane. Jak tak dalej pójdzie i tyle fajnych zdjęć z okolic będziesz zamieszczał, to nie zostanie mi nic, czego jeszcze nie widziałem – na żywo lub na zdjęciu.

    • Smogorzewiec jest na liście miejsc do eksploracji – ukaże się, ale nie chce obiecywać kiedy. Dotarłem jedynie do pozostałości tamtejszego młyna (Grabina) i jednego z dwóch zrujnowanych gospodarstw.

  2. Pingback: IV Rajd Graniczny – 11 maja 2014 | Kamień na kamieniu

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d bloggers like this: