Dreptanie po Lubiczu #1


Najwyższy czas pokazać Lubicz, miejscowość Toruniowi naprawdę bliską. Dotychczas wędrowaliśmy po jej opłotkach: Antoniewo, Lampusz, Małgorzatowo i Wilczy Młyn zagościły już na blogu. Z przyległości zabrakło tego co dawniej nazywano lubickim Wybudowaniem. Współcześnie tereny te w ogromnej większości leżą poza granicami wsi wchłonięte przez Toruń (część Bielaw, Abisynia), ale i na nie przyjdzie czas. Ubiegłoroczna relacja z wycieczki poświęconej młynom i granicy prusko-rosyjskiej nadal cieszy się popularnością, tym bardziej zapraszam na zapoznanie się z pozostałymi zabytkami Lubicza.

Zwiedzanie rozpoczęło się od strony ul. Toruńskiej. Spieszący na dworzec powinni udać się tam ulicą Kolejową obsadzoną lipami, my już byliśmy więc idziemy w stronę młynów. Po drodze mijamy jak najbardziej współczesny budynek Ochotniczej Straży Pożarnej. Wygląda jak wybudowany specjalnie z okazji 100 lecia istnienia straży pożarnej w 1977 r.- stosowna tabliczka zawieszona na budynku. Pośrodku głaz z tabliczką upamiętniającą 125 lecie istnienia. Pokazuję go po to, by móc porównać ze starym budynkiem nadal stojącym we wsi.

[Fot. 1] Aleja lipowa prowadząca na dworzec, ul. Kolejowa | Lubicz (Lubicz Dolny), 2013

[Fot. 2] Remiza strażacka, ul. Toruńska 36 | Lubicz (Lubicz Dolny), 2013

Leciwych chałup przyjdzie nam szukać w cieniu jesionowej (?) alei. Mamy do wyboru domy w dobrej kondycji, domy na emeryturze i domy już nieużywane – dogorywające. Dom na emeryturze z 1907 r. niczym leciwy starzec z siwą brodą porośnięty jest bzem i bluszczem. Nad futryną znajduje się jeszcze stary numer. [1]

[Fot. 3] Aleja jesionowa, ul. Toruńska | Lubicz (Lubicz Dolny), 2013

[Fot. 4] Stary dom, ul. Toruńska 38 | Lubicz (Lubicz Dolny), 2013

[Fot. 5] Dom dogorywający, ul. Toruńska 37 | Lubicz (Lubicz Dolny), 2013

[Fot. 6] Dom z 1907 r., ul. Toruńska 36 | Lubicz (Lubicz Dolny), 2013

[Fot. 7] Dom z 1907 r. od frontu, ul. Toruńska 34 | Lubicz (Lubicz Dolny), 2013

Z budynków Urzędu Gminy przypadła mi do gustu siedziba B, obecnie Urząd Stanu Cywilnego. Świadomie bądź nie, ale odnowienie budynku nawiązuje do pierwotnego wyglądu – to dedukuję z wyglądu podobnych budowli na pocztówkach.

[Fot. 8] UG, budynek B – Urząd Stanu Cywilnego, ul. Toruńska 24 | Lubicz (Lubicz Dolny), 2013

Tuż za skrzyżowaniem z ul. Grębocką historia dawnej granicy prusko-rosyjskiej daje o sobie znać. Oto dom dla pracowników pruskiego urzędu celnego z II poł. XIX w.

[Fot. 9] Dom dla pracowników pruskiego urzędu celnego, ul. Toruńska 22 | Lubicz (Lubicz Dolny), 2013

W rozwidleniu Toruńskiej i Szkolnej mieści się dość niepozorny obiekt z drewnianą wieżą. To wspomniana wcześniej pierwsza remiza strażacka w Lubiczu. Na ścianie zachowała się tabliczka, raczej z lat powojennych.

[Fot. 10] Stara remiza strażacka, ul. Toruńska 11 | Lubicz (Lubicz Dolny), 2013

[Fot. 11] Tabliczka na starej remizie | Lubicz (Lubicz Dolny), 2013

Oto fragment ze starej prasy poświęcony straży lubickiej.

[Il. 1] Źródło: Strażak Pomorski 1934, nr 12, s. 8

Jeśli już jesteśmy przy ul. Szkolnej to obowiązkowo prezentujemy co łączy Lubicz Dolny z Grudziądzem. Gdyby nie dociekliwość Nieogarka to byśmy nie poznali najstarszego znanego zabytku kultury materialnej we wsi. Tuż obok szkoły ewangelickiej zbudowanej w 1906 r. [2] wyrosła szkoła nowa powojenna, a przy jej ścianie zawieszono dzwon z napisem Graudenz 1844. Stara szkoła  (na [fot. 12] jej fragment) zatrudniała aż 4 nauczycieli [3], których mieszkania znajdowały się w budynku szkolnym [4]. W 1912 r. byli to: August Drews (szef placówki), Paweł Piaczyński, Max Stern i Heinrich Windt. W tym samym roku, w którym została wybudowana miał miejsce strajk szkolny w szkole katolickiej, której lokalizacji nie udało mi się poznać. [5]

[Fot. 12] Stara szkoła ewangelicka (fragment), 1906 r. | Lubicz (Lubicz Dolny), 2013

[Fot. 13] Dzwon szkolny z Grudziądza | Lubicz (Lubicz Dolny), 2013
fot. Anna Zglińska

[Fot. 14] Napis na dzwonie Graudenz 1844 | Lubicz (Lubicz Dolny), 2013
fot. Anna Zglińska

 Zanim ruszymy dalej pora zapoznać się z dwiema starymi pocztówkami. Dominującym tematem widoków z Lubicza jest przejście graniczne oraz żołnierze jej strzegący. Stosunkowo rzadko wydawano pocztówki ukazujące jakiekolwiek inne miejsca. Oto dwie z nich:

[Fot. 15] Pocztówka z Lubicza Dolnego (dworzec – sklep Krausego – widok na Lubicz Rosyjski, czyli Górny), 1904
Źródło: Herder Institut [6]

[Fot. 16] Pocztówka z Lubicza Dolnego (restauracja Krauzego – dworzec kolejowy – wejście do Carstwa, czyli widok na Lubicz Górny, żołnierze rosyjscy oraz załoga komory celnej w Lubiczu Górnym), najpóźniej 1912
Źródło: prawdopodobnie eBay.

Datę drugiej pocztówki na zrobioną w 1914 r. pierwotnie ustaliłem na podstawie zdjęcia żołnierzy rosyjskich, które datowane właśnie na ten rok możecie znaleźć w zbiorach Instytutu Herdera [7]. Jednak jak wynika z wiedzy prof. Magdaleny Niedzielskiej (patrz komentarze) fotografię żołnierzy wykonano najpóźniej w 1912 r. Od razu tłumaczę, że dworzec na pocztówkach nie ma nic wspólnego z wybudowanym w 1936 r. dworcem pokazywanym TUTAJ. Chociaż tory kolejowe do niego prowadzące już dawno nie istnieją to sam obiekt pełni dziś funkcje mieszkalne. Dojdziemy do niego, jeśli nie w drugiej części wędrówki to w trzeciej na pewno. W ciągu 10 lat Gustav Krause z właściciela sklepu stał się restauratorem. Rodzina właściciela już tam nie mieszka, restauracji w tym punkcie nie ma dla kogo otwierać. Całe skrzyżowanie ul. Dworcowej z ul. Młyńską pogrążone jest w letargu. A kiedyś? Kiedyś przy skrzyżowaniu prócz restauracji mieściła się mała ubojnia (względnie punkt kontroli mięsa), w kamienicy mieszkali najważniejsi urzędnicy celni i sam naczelnik, a Młyńska prowadziła oczywiście do młyna gdzie ruch trwał od samego rana.

[Fot. 17] Kamienica, w której mieścił się sklep, potem restauracja Krausego, Młyńska 1 | Lubicz (Lubicz Dolny), 2013

Główne wejście do sklepu/restauracji nad wykuszem zostało zabudowane, podobnie jak jedno z okien na parterze. Na strychu od strony ul. Dworcowej zlikwidowano lukarnę. W tle młyny.

[Fot. 18] Kamienica, w której mieszkał naczelnik i wyżsi urzędnicy pruskiej komory celnej, Dworcowa 44 | Lubicz (Lubicz Dolny), 2013

W niemieckiej księdze adresowej na 1912 r. [8] wśród mieszkańców Lubicza Dolnego figuruje m. in. Paul Link (Oberzollkontroller) i Hugo Schiemann (Oberzollannehmer). Być może oni z uwagi na stopień zawodowy mieszkali w tym domu ze swoimi rodzinami.

[Fot. 19] Tuż za domem przy ulicy widoczna dawna ubojnia z 1909 r., Toruńska 46 | Lubicz (Lubicz Dolny), 2013

Dawna ubojnia widoczna na [fot. 19] za domem posiada na ścianie charakterystyczny ozdobnik – herb cechu rzeźników. Wizerunek herbu zmienia się w zależności od regionu i czasu. Najczęściej dominuje głowa byka (czasem w koronie jak w naszym przypadku), której towarzyszą topory,  a także inne narzędzia rzeźnickie [9]. Do porównania herby rzeźnickie z miast niemieckich ([Il. 2]). We wspomnianej księdze adresowej znajdziemy Christiana Deutera (Fleischbeschauer – dosł. oglądacz mięsa) oraz panie Helenę Radatz i Elfrydę Polenz zatrudnione na stanowisku Trichinenschauerin – w dowolnym tłumaczeniu trudniły się kontrolą stanu mięsa na wypadek włośnicy [10].

[Fot. 20] Herb cechu rzeźników | Lubicz (Lubicz Dolny), 2013

[Il. 2] Zestawienie herbów cechu rzeźników z różnych miast niemieckich.
Źródło: A. Gresner, Zunft-Wappen und Handwerker-Insignien, 1889, Tafel VII, VIII i XVIII

 Tu kończy się pierwsza część wyprawy. W następnym odcinku poświęconemu Lubiczowi czeka nas przeprawa przez most kolejowy na Drwęcy i wizyta w Lubiczu Górnym. Tak, to nie wszystko. Z Lubiczem Dolnym jeszcze się spotkamy. Właśnie, czy ktokolwiek wie gdzie mieściła się dawna poczta oraz kuźnia w Lubiczu Dolnym? No i szkoła katolicka?

Byłbym wdzięczny za jakiekolwiek nieznane mi informacje na temat Lubicza Dolnego i Lubicza Górnego.

Przypisy:

[1] Informacje o przeznaczeniu i ewentualne daty budowy pokazanych obiektów czerpałem z Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Lubicz. Część A. uwarunkowania zagospodarowania przestrzennego. Warszawa, 2011, s. 66-69 – link [dostęp: 07.02.2014] oraz z Wykazu zabytków nieruchomych powiatu toruńskiego ujętych w wojewódzkiej ewidencji zabytkówlink [dostęp: 07.02.2014].

[2] Ewangelickie tradycje szkolne Lubicza sięgają co najmniej 1772 r. Pisze o tym S. Cackowski, Nauczyciele wiejscy województwa chełmińskiego w pruskim katastrze podatkowym z 1772/1773 roku. Przyczynek do historii szkolnictwa, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Historia”, t. XX, 1985, s. 145-155.  Możemy przypuszczać, że już w początkowych latach funkcjonowania ewangelickiej parafii w Lubiczu musiała istnieć jakaś przykościelna szkoła.  Szkoła katolicka zaczęła funkcjonować wod 1865 r. Patrz: O. Steinmann, Kreis Thorn. Statistische Beschreibung, Thorn: E. Lambeck, 1866, s. 286 – link.

[3] Adressbuch für Thorn. Stadt und L.and 1912, Thorn: Dombrowski, 1912, cz. B, s. 21. – link [dostęp: 07.02.2014].

[4] R. Pipowski, Szkolnictwo elementarne w powiecie toruńskim w latach 1772-1920, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2001, s. 68.

[5] H. Kamiński, Strajk szkolny na Ziemi Chełmińskiej w latach 1906-1907, „Rocznik Grudziądzki”, 1983, t. 8, s. 91-119. – link [dostęp: 06.02.1014].

[6] Patrz: http://www.herder-institut.de/bildkatalog/index/pic?tree[Orte]=16465&with_picture=0&id=b7c8707b4d018cabbdb3af79e882bfef [dostęp: 07.02.2014].

[7] Patrz: http://www.herder-institut.de/no_cache/suche.html?tx_solr%5Bq%5D=lubicz&tx_solr%5Bfilter%5D%5B0%5D=type%253Abildkatalog [dostęp: 07.02.2014].

[8] Adressbuch für Thorn. Stadt und L.and 1912…, s. 21

[9] Porównaj z lubickim herbem zaprezentowane niemieckie herby rzeźnickie w A. Gresner, Zunft-Wappen und Handwerker-Insignien, Frankfurt a. M.: Rommel, 1889, Tafel VII i VIII – link [dostęp: 07.02.2014], a także przedstawienie współczesne Zunftwappen Metzger Fleischer, http://de.fotolia.com/id/31843095 [dostęp: 07.02.2014].

[10] Adressbuch für Thorn. Stadt und L.and 1912…, s. 21

16 thoughts on “Dreptanie po Lubiczu #1

  1. Dzieki za wirtualne zwiedzanie bo nigdy tam chyba nie bede. Wyglada tak jak wiekszosc zrujnowanej Polski. Wszedzie brudny tynk bo nie ma pieniedzy aby pomalowac albo nikomu sie nie chce lub tez brud nikomu tam nie przeszkadza.

    • Poniekąd się zgodzę, ale nie do końca. Lubicz ma swój urok i potrafi być ładny. Są miejsca, które szczególnie latem i złotą jesienią prezentują się urokliwie. Wirtualnej podróży można dopełnić przy użyciu google street i samemu odkryć co ciekawsze miejsca:) To nie to samo co fotorelacja z opisanymi ciekawostkami, ale polecam jako substytut.

    • Coś w tym jest, ale nie do końca. I brudny tynk ma swój urok, jeśli za nim kryje się lokalna historia. Wolę to niż nowe różowe domki. Przede wszystkim skupiam się na pokazaniu wsi/miasteczka z krajoznawczego punktu widzenia.

  2. Niestety nie pomogę odnośnie poczty, kuźni i szkoły. W domysły nie ma co się bawić. Korzystając jednak z okazji sam mam pytanie odnośnie jednego budynku, który można zobaczyć tutaj: http://goo.gl/maps/56QD6. Jak widać jest to obiekt na rozdrożu, z charakterystyczną architekturą. Jego pierwotne przeznaczenie nie było chyba mieszkalne?

    • Ominąłem ten budynek, ale świadomie. Wrócę do niego chyba w części trzeciej. Z moich danych wynika, że był to budynek mieszkalny z pocz. XX w. Możliwe, że posiadał też inne funkcje, o których mi nie wiadomo – sklep na parterze, a u góry mieszkanie?

  3. Co do fot. 16 – mam w zbiorze pocztówkę przedstawiającą jedynie żołnierzy rosyjskich (dolny prawy róg prezentowanej tutaj), wysłaną w styczniu 1913 r., a zatem zdjęcie musiało być wykonane przed tą datą, spokojnie zatem najpóźniej w 1912 r..

    A na innej składance – „Gartenrestaurant Kadatz”, na kolejnej budynek szkoły, tylko nie wiem, czy to owa ewangelicka ze zdjęcia 12, bowiem frontu budynku na nim nie widać!

    • Dziękuję za komentarz. Tamtą datę podawałem za Herder Institut, ale okazuje się, że zdjęcie jest starsze. W takim razie czym prędzej zmieniam datację fot. 16.
      Pocztówek ze szkołą i Gartenrestaurant Kadatz nie znam – dobrze wiedzieć, że takie istnieją. Jest też ukazująca niezlokalizowane przeze mnie Marquardt’s Etablissement.

  4. witam.Co do budynku na rozdrozu to moge sie dowiedziec co i jak bo znam ludzi ktorzy tam mieszkali i mieszkaja.Moj tata tam mieszkal jak byl maly.Kuznia wiem gdzie byla a co do reszty tez moge sie zapytac babci.Wiem gdzie byl kosciol,ktorego juz nie ma, kino itd.malo wiem jednak o jednym budynku ,ktory kupilem z 1910 roku.Prosze o kontakt.

    • O kinie to nie wiedziałem. Dziękuję za chęć pomocy. Na pewno skorzystam. Nie mogę teraz obiecać dokładnie kiedy. Całkiem możliwe że jeszcze w styczniu. Dam znać telefonicznie. Pana numer dla bezpieczeństwa usunąłem z komentarza.
      Pozdrawiam

    • Dawny pruski urząd celny posiadał 3 budynki: komorę celną, dom przy Toruńskiej 22 i właśnie ten co pokazujesz przy Dworcowej 23. Nigdy nie byłem po jego drugiej stronie, wiem że tory prowadziły kiedyś od dawnej stacji kolejowej Lubicz (dziś Dworcowa 11) do młyna. Dawną rampę kolejową widziałem mniej więcej za kościołem tutaj: http://wikimapia.org/#lang=pl&lat=53.030097&lon=18.758469&z=18&m=b
      Zatem możliwe, że było ich więcej. Dziękuję za tą informację.

      • Mogę coś więcej Ci powiedzieć o tym budynku. Są trzy wejścia na strych, od lewej, prawej i od strony ulicy. Piwnic jest 4. Po bokach jest wejście zarab obok wejścia na strych. Od strony ulicy jest wejście poprzez klapę w podłodze a od tyłu wejście z zewnątrz. W środku jest 13 pomieszczeń, Wszystkie pokoje są przechodnie, nie ma korytarzy był kiedyś jeden korytarz, Dawniej Można było przejść z przedniego wejscia do tylnego. Bydnek jest jakby podzielony na 3 części ponieważ nie da się przejść z środkowej części do lewej bądź prawej. Jeśli będziesz bardziej zainteresowany to mogę narysować rzut pomieszczeń. Bardzo ciekawi mnie historia tego budynku. Pod tynkiem można było znaleźć słomę. Kiedyś na podwórzu była pompa wodna. Wcześniej może i studnia bo napis na pompie pokazywał 1967r.

  5. Dzięki za możliwość powrotu do dawnych czasów i miejsc które pamiętam z dzieciństwa, mieszkałem przy samym młynie w domu którego już nie ma a właściwie to były tam 2 domy. Wtedy to naprawdę było piękne miejsce. Numeracja domów przebiegała inaczej i dziadkowie mieli dom przy Młyńskiej 3

  6. Pingback: Dreptanie po Lubiczu #2 | Kamień na kamieniu

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d bloggers like this: