Prace na cmentarzu ewangelickim w Pawłówku


Na fajnym cmentarzu ostatnio robiłem. Z kilkoma fantastycznymi mieszkańcami. Ogromnie mnie ucieszyło, że wreszcie coś drgnęło nad noteckimi łąkami w sprawie zapomnianego dziedzictwa. W Pawłówku (gm. Sicienko, pow. bydgoski) grupa miejscowych zapaleńców od czerwca porządkuje cmentarz ewangelicki. Czy w deszczu, czy w upale: karczują, okopują, grabią, kleją, ryją w poszukiwaniu tablic. Dobrzy to ludzie, wytrwali, honorowi. Trzeba mieć w sobie dużo dobra by wywozić czyjeś hałdy śmieci, przesuwać całą mogiłę o 10 centymetrów by stała w równym rzędzie, wyklejać na szkle fragmenty marblitowych tablic. I jeszcze przełknąć gorycz utraty ogrodzenia pola grobowego, które ukradł miejscowy „książę nocy”.  Zresztą to nie jedyna kłoda rzucona pod nogi przy tej okazji.

Bezinteresowna harówka w imię przywrócenia godnych warunków dla wiecznego spoczynku dawnych mieszkańców i zachowania dziedzictwa kulturowego to zajęcie ani medialne, ani też dochodowe. Dlatego tłumów chętnych do pomocy, przedstawicieli miejscowych władz, czy choćby lokalnych dziennikarzy nie ma. Spokojnie. Zjawią się gdy będzie po wszystkim – na nabożeństwie podczas odsłonięciu kamienia pamiątkowego.

Przejdźmy do cmentarza. Położony jest w południowo-zachodniej części wsi, przy skarpie oddzielającej go od torów kolejowych. Rozciąga się z niego widok na łąki Kanału Bydgoskiego, a uważne oko dojrzy nawet majaczącą w oddali Bydgoszcz. Z tego co udało mi się znaleźć, pierwsi protestanci w Pawłówku byli obecni już w 1745 roku. Potwierdza to wizytacja kościelna. Nie znam dokładnej daty założenia cmentarza, ale z powodzeniem można uznać, że powstał na przełomie XVIII i XIX w. Najstarszym obiektem jest żeliwna tabliczka z 1868 r. Będzie przytwierdzona do kamienia pamiątkowego. Najciekawszym zaś i niemal równie starym jest nagrobek w formie steli upamiętniającej Heinricha Lünsera (1812-1870), właściciela zajazdu. Na jej szczycie, co było raczej rzadkie przy stelach, zamontowano niewielki krzyż, który udało się znaleźć w ziemi. Pod standardowymi informacjami o zmarłym umieszczono dedykowany mu wierszyk żałobny. Piaskowiec momentami mocno zwietrzony, ale od czego są dziewiętnastowieczne spisy inskrypcji cmentarnych udostępnione w Google [1].

O schlafe wohl, die Trenung ist geschehen
Zerissen ist das irdisch schöne Band!
Der Glaube spricht: das wir uns wiedersehen
Im bessern Licht, im seligen Vaterland!

[Fot. 1] Inskrypcja na steli Heinricha Lunsera | Pawłówek (gm. Sicienko, pow. bydgoski), 2015

Porządkujący najbardziej żałują, że nie mogą odnaleźć prawej połowy marmurowej tablicy w kształcie księgi. Do naszych czasów przetrwała lewa połowa, utworzona dla Karla Heise (1853-1879). To trzeci pochodzący z głębi XIX w. nagrobek. Znając statystyki dla wielu innych cmentarzy można bezapelacyjnie stwierdzić, że Pawlowke, bo tak brzmiała niemiecka nazwa miejscowości, ma w tym temacie wiele szczęścia. Księga została zamontowana na postumencie, który jakby był stworzony do tego gdyż jego górna ściana nie jest pozioma, a pod kątem. Niejako wyższa konieczność to usprawiedliwia gdyż tablicę znaleziono zupełnie gdzie indziej, a warta jest ekspozycji. Na rzeczonym cokole złotymi zgłoskami zapisano

Ruhe sanft hienieden
stets von uns beweint
Bis des Himels Frieden
uns mit Euch vereint

[Fot. 2] Postument z powyższą inskrypcją | Pawłówek (gm. Sicienko, pow. bydgoski), 2015

[Fot. 3] Tablica w postaci księgi | Pawłówek (gm. Sicienko, pow. bydgoski), 2015

 Akurat ta sentencja należy do bardziej popularnych, czego nie można powiedzieć o

[Ich will dich noch im] Tod erheben
[selbst nah im Grabe pr]eis’ ich Dich

[Fot. 4] Fragment pieśni kościelnej znalezionej w śpiewniku z 1769 | Pawłówek (gm. Sicienko, pow. bydgoski), 2015

Na cmentarzu znaleziona jedynie fragmentarycznie [2], w bazie Lapidariów po raz pierwszy, a w internecie w śpiewniku kościelnym z 1769 [3].

[Fot. 5] Uczytelnianie zidentyfikowanych mogił ziemnych | Pawłówek (gm. Sicienko, pow. bydgoski), 2015

[Fot. 6] Szorowanie preventolem | Pawłówek (gm. Sicienko, pow. bydgoski), 2015

[Fot. 7] Dobijanie lilaka | Pawłówek (gm. Sicienko, pow.bydgoski), 2015

[Fot. 8] Wywóz urobku. Śmieci pojechały kontenerem, korzenie za skarpę | Pawłówek (gm. Sicienko, pow. bydgoski), 2015

[Fot. 9] Klejenie mogił | Pawłówek (gm. Sicienko, pow. bydgoski), 2015

[Fot. 10] Klejenie postumentów | Pawłówek (gm. Sicienko, pow. bydgoski), 2015

[Fot. 11] Malowanie napisu. Tylko imię i nazwisko gdyż tam były ślady po farbie | Pawłówek (gm. Sicienko, pow. bydgoski), 2015

Część terenu cmentarza została utracona z powodu przejęcia go przez gospodarstwo domowe. Dlatego niemożliwe było utworzenie wejścia w oryginalnym miejscu. Jednak i tu porządkujący przeszli najśmielsze oczekiwania. Utworzyli kamienne schody. Po dawnej bramie pozostały kawałki okuć i kupa cegieł.

[Fot. 12] Kamienne schody na cmentarz | Pawłówek (gm. Sicienko, pow. bydgoski), 2015

[Fot. 13] Pozostałości po bramie cmentarnej | Pawłówek (gm. Sicienko, pow. bydgoski), 2015

[Fot. 14] Cmentarz ewangelicki | Pawłówek (gm. Sicienko, pow. bydgoski), 2015

[Fot. 15] Widok od północnego wschodu | Pawłówek (gm. Sicienko, pow. bydgoski), 2015

Twórcy pomników i mogił pozostają w znakomitej większości anonimowi. Tylko jeden postument posiada sygnaturę zakładu kamieniarskiego Salomona Goldbauma z Bydgoszczy. Jako twórcę steli typowałbym zakład Neuendorffa z Bydgoszczy, ale to tylko domysł. Szkoda, że nie zachował się zdobiący ją Tanatos.

[Fot. 16] Sygnatura kamieniarska Salomona Goldbauma z Bydgoszczy | Pawłówek (gm. Sicienko, pow. bydgoski), 2015

[Fot. 17] Ślad po Tanatosie | Pawłówek (gm. Sicienko, pow. bydgoski), 2015

Ze znalezisk nienagrobkowych: przedwojenna tabliczka Dowództwa Okręgu Korpusu VIII w Toruniu i łuska. Znawcy tematu podpowiadają, że to wytworzona w Rosji, w 1911 r.

[Fot. 18] Tabliczka inwentarzowa Dowództwa Okręgu Korpusu nr VIII z siedzibą w Toruniu | Pawłówek (gm. Sicienko, pow. bydgoski), 2015

[Fot. 19] Rosyjska łuska z 1911 roku | Pawłówek (gm. Sicienko, pow. bydgoski), 2015

Łącznie doliczono się 35 nagrobków, w tym 3 mogił ziemnych, które zostały uwidocznione za pomocą kamieni. Zdjęcia nagrobków, wszystkie inskrypcje i informacje od cmentarzu znajdziecie TUTAJ. Dla chcących dołączyć – spotkania odbywają się co tydzień w soboty w godzinach 9-12. Zakończenie zaplanowano na krótko przed 1 listopada.

[Fot. 20] Cmentarz ewangelicki | Pawłówek (gm. Sicienko, pow. bydgoski), 2015

Przypisy:

[1] R. Lubarch, Denkmal den Entschlafenen zu Potsdam oder sammtlische Grabschriften der dasigen Kirchofe nebst einer Sammlung vorzuglischer Grabschriften mehrer Kirchoffe Deutschlands, Potsdam, 1834, s. 102. – LINK

[2] Długość frazy i układ tekstu na marblicie sugeruje, że części u dołu powinny być przesunięte do prawego dolnego rogu. Prawdopodobnie była to tablica z napisami dla dwóch osób.

[3] J. F. Rosenberger, ‎Ch. Huhn, Litauisches Gesangbuch, 1769, s. 1068. – LINK

7 thoughts on “Prace na cmentarzu ewangelickim w Pawłówku

    • Powinno się mieć pozwolenie od właściciela terenu. Najczęściej jest to Urząd Gminy, rzadziej parafia ewangelicka, czy nadleśnictwo. Czasami zdarza się, że cmentarz leży na gruncie prywatnym. W przypadku gdy jest w rejestrze zabytków to bezwarunkowo należy mieć zgodę wojewódzkiego konserwatora, gdy tylko jest w ewidencji zabytków to powinno się o takich pracach również powiadomić.

  1. Pingback: Kolejne prace na cmentarzu ewangelickim w Pawłówku | Kamień na kamieniu

  2. Pingback: Cmentarz ewangelicki - Pawłówek - Lapidaria

  3. Pingback: Uroczystość zakończenia prac na cmentarzu ewangelickim w Pawłówku | Kamień na kamieniu

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d bloggers like this: