Lewobrzeże w dawnych granicach (cz. 1)


Nieścisłości wyłowione podczas porównania granic urzędowych części administracyjnych Torunia z granicami rad okręgów, a także coraz powszechniej panująca niewiedza dotycząca zagadnienia w jakiej właściwie części się mieszka skłoniła mnie do zapoznania się z historycznymi granicami obszarów tworzących dziś lewobrzeżny – kujawski – Toruń. Jakiś czas temu zagadnienie poruszyło Stowarzyszenie Stawki – TUTAJ. Sprawę terminologiczną odnośnie stosowania nazwy „dzielnica” lub „osiedle” pomijam zostając przy słowie część administracyjna. Kiedyś słyszałem, że termin dzielnica powinien być stosowany wyłącznie w przypadku miast ponad 300 tys. mieszkańców. Jak pokazują przykłady, panuje pełna dowolność zależna od tego, jakim słowem samorząd zdefiniuje jednostki pomocnicze. Siedemset tysięczna Łódź podzielona jest na osiedla (zgrupowane w pięciu rejonach), a stu trzydziestu tysięczne Opole ma dzielnice i osiedla. Na pewno przyjęte jednostki administracyjne powinny cechować się hierarchicznym porządkiem i niepowtarzalnością przyjętych nazw.

Odwołanie się do historycznych granic niesie za sobą kluczowy mankament – w oparciu o jaki rok, okres w dziejach dokonać wyznaczenia? Nic nie trwa w stuporze. Przecież prężniejsze osady nieuchronnie wchłaniały peryferyjne powiększając ich kosztem swoje terytorium. Inne znikały na zawsze na skutek zniszczeń wojennych, wysiedleń, czy radykalnej zmiany w planowaniu przestrzennym. O istniejących od średniowiecza Majdanach spalonych podczas odwrotu wojsk napoleońskich przypomina tylko ulica prowadząca do punktu widokowego na Kępie Bazarowej. Decyzja o wybudowaniu Fortu Przyczółek Mostowy i późniejsza budowa dworca głównego na zawsze pogrzebała możliwość wskrzeszenia koloni. Z kolei Piaski Małe i Duże nieustannie były podgryzane przez łaknący przestrzeni Podgórz, który wchłonął je ostatecznie w 1934, a zawczasu także osadę młyńską Kluczyki (1878).

Pod względem odwzorowania granic kapitalnie nadają się do tego niemieckie Meßtischblätter w skali 1:25 000. Raz, że na prawie wszystkich są zaznaczone granice poszczególnych wsi, miast, powiatów, a po wtóre są powszechnie dostępne – TUTAJ. Akurat na pokrycie współczesnego lewobrzeża potrzeba łącznie czterech starych map tego typu: 2977 Thorn, 1909; 3077 Podgorz, 1940; 3078 Schillno, 1940 i skrawek 2978 Gramtschen, 1944. Idealnie byłoby gdyby wszystkie niezbędne arkusze pochodziły z tego samego roku. Ten punkt niestety spełniony nie jest. Według danych trzy mapy wytworzono w okresie okupacji, a jedną w 1909 roku.  Powodem, dla którego nie można użyć arkusza toruńskiego z 1940 jest niezaznaczenie na nim granic. No dobrze, ale jak powyższe daty mają się do faktów historycznych? W końcu Toruń przyłączył w 1938 Podgórz, Stawki i Rudak. Najwyraźniej niemieccy kartografowie kopiowali wcześniejsze wytwory z czasów zaboru pruskiego i nanosiwszy poprawki nie zamazywali granic albo podane w informacjach wydawniczych daty są błędne. Tak, czy owak, można dzięki nim poznać historyczne granice lewobrzeżnych miejscowości z południową granicą Piasków włącznie. Okazuje się, że dzisiejszy lewobrzeżny Toruń składa się także z małych fragmentów Małej Nieszawki, Brzozy, jak również (z uwagi na stałe sąsiedztwo jednostek wojskowych i poligonu), terenów leżących dawnej w gestii Strzelnicy Artyleryjskiej zaliczanych w okresie międzywojennym i wcześniej w poczet obszarów dworskich. Chodzi tu głównie o rejony ul. Letniej (dziś Podgórz).

Nałożenia map przeprowadziłem w QGIS, istnym kombajnie informacji przestrzennej. Pewnie można by za pomocą tej aplikacji odrysować granice, a następnie uzyskane dane eksportować do Google Maps i obejrzeć rezultat końcowy. Nie przechodząc kursu obsługi QGISa zmuszony byłem do jak najdokładniejszego „ręcznego” zaznaczenia na warstwie satelitarnej mapy Google tego, co widziałem w podglądzie nałożenia niemieckich map na ortofotomapę Geoportalu. Sporym ułatwieniem jest fakt, że granice obrębów ewidencyjnych pokrywają się w wielu wypadkach z granicami historycznymi.

Uzyskane rezultaty zamierzałem porównać ze współczesnymi granicami części Torunia. Nic prostszego, myślę sobie. Wystarczy przecież wejść na stronę Torunia i znaleźć mapkę z podziałem administracyjnym. Nie ma. Do dyspozycji mamy tabelkę z granicami opisanymi bardzo ogólnie – TUTAJ i schemat podziału w Wikipedii, którego autor powołuje się na wspomnianą tabelkę – TUTAJ. Schemat jest moim zdaniem zbyt mało szczegółowy, by porównać to z przebiegiem historycznym. Sięgam zatem do studium zagospodarowania przestrzennego. Tam odkrywam, że miasto według rysunku 31 podzielone jest na 20 jednostek administracyjnych przyjętych na potrzeby studium – TUTAJ. Nijak ma się to do zatwierdzonych 24 części Torunia. Jako, że w toruńskim Geoportalu  – TUTAJ nie znalazłem opcji wyświetlenia podziału administracyjnego zmuszony byłem wzorować się na schemacie i tabelce.

RUDAK

rudak

[IL. 1] Historyczne granice wsi Rudak

Północna i wschodnia granica uwarunkowana jest biegiem rzeki Wisły i Małej Wisełki. Tu muszę się przyznać, że wg starych map wschodnia granica wsi wcale nie przechodziła na całej długości wzdłuż brzegu, a była oddalona nawet o 170 metrów, co znajduje odzwierciedlenie we położeniu obrębu 69. To właściwie jedyne odstępstwo od oryginalnego przebiegu jakie poczyniłem. Po ok. 670 metrach od Wisły granica skręca lekko w prawo tym samym Rudak przestaje sąsiadować z Czerniewicami, a zaczyna się obszar niegdyś sąsiadujący z terenem poligonu. Opisany w Messtischblacie jako Exerzierplatz. Odcinek ten liczy ok. 1,3 km. Widzimy, że południowa część Toruńskiego Parku Technologicznego do wysokości ulicy Włocławskiej nie wchodzi w skład historycznego Rudaku. Granica ze Stawkami jest najdłuższą jeśli chodzi o dawne osady. Wynosi 3,3 km i zaczyna się zaraz za Emtorem. Dalej Łódzką, aż ok. 35 metrów za Łódzką 115 granica skręca o 90 stopni w prawo (na północ) i wchodzi na teren cegielni, by po 600 metrach wyjść przy ul. Dwernickiego. Tu dokładnie sprawdziłem położenie głazu narzutowego. Można wierzyć bądź nie, ale właśnie przez niego przechodzi nasza granica albo inaczej – położenie głazu względem kierunku wyjścia linii granicznej wyznacza azymut, względem którego powinniśmy kroczyć zgodnie z naszkicowanym szlakiem aż do nieutwardzonej ścieżki łączącej Dwernickiego z Kościelną. Przy okazji nie wiem czemu Google Maps twierdzi, że to ulica Lipnowska. Dochodząc do już asfaltowej Kościelnej musimy iść dalej prosto na szago do Starej Drogi, a następnie skręcić w lewo, by za chwilę skręcić w prawo  i ruszyć Strzałową. Ważne spostrzeżenie: budynki po południowej, parzystej stronie to dawne Stawki, a po przeciwległej to dawny Rudak. Granica dochodzi do skrzyżowania z ul. Okólną, którą idzie raptem 40 metrów. Potem skręca w prawo i początkowo bezdrożami, a potem między posesjami przy Strzałowej, a Grota-Roweckiego. To nie błąd, niegdyś tam gdzie stoją wszystkie domy o nr 26a-26f był las. Nasz trakt przeciwna Artyleryjską i wychodzi naprzeciwko domu wielorodzinnego Strzałowa 24. Następnie wędrujemy osiedlowym klepiskiem wzdłuż domów o nr 18-22 i wychodzimy znów na ul. Strzałową, której trzymamy się aż do Łódzkiej. Tak proszę Państwa, Paluszek i bloki to jeszcze Rudak, a to co lewej (południowej) stronie to Stawki. Ze Stawkami rozchodzimy się za skrzyżowaniem z Łódzką. Odtąd granica wsi Rudak ma za sąsiada miasto Toruń reprezentowane tu przez obszar Fortu Przyczółek Mostowy i tereny kolejowe. Ustalmy przebieg: Łódzką skręcamy w Podgórską, a potem z nieustalonych przyczyn za budynkiem oznaczonym jako Podgórska 5 granica zmieniała kierunek pod kątem jakim widać na mapie, prosto ku Małej Wisełce, tym samym przecinając działkę toruńskiego Monaru.

Jak to się ma do współczesnych granic administracyjnych Rudaku wyznaczonych na podstawie schematu z Wikipedii i powołującym się na tabelkę z opisem granic? Prawie całkiem się zazębia. Na południu słusznie włączono zabudowania nad ul. Włocławską, aż do torów. Przesunięto granicę ze środka terenu cegielni do zaprojektowanego przedłużenia Starej Drogi mającego łączyć wybudowaną pętelkę na Łódzkiej (w końcu wiem po co ją robiono) ze starą Starą Drogą. Ominięto imponderabilia w postaci przebiegu między płotami posesji prowadząc ją dokładnie wzdłuż ul. Strzałowej. Problematyczny jest północno-zachodni kraniec gdyż ze schematu nie widać dokładnie gdzie kończy się Rudak. Mniemam, że maleńka wypustka to efekt doprowadzenia linii do przejazdu kolejowego i zawrócenia Dybowską do Małej Wisełki.

rudak2

[Fot. 2] Porównanie współczesnego obszaru Rudaku z granicami historycznymi.

Analiza zostanie przeprowadzona dla wszystkich części lewobrzeża. W następnym odcinku Stawki i Czerniewice. Proszę nie traktować powyższych ustaleń jako dogmat, raczej jako w miarę dokładne przybliżenie. Zachęcam do polemiki i weryfikacji. Link do mapy Google: https://goo.gl/UW1aIj

Reklamy

One thought on “Lewobrzeże w dawnych granicach (cz. 1)

  1. Pingback: Lewobrzeże w dawnych granicach (cz. 3) | Kamień na kamieniu

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: