VII Rajd Graniczny

Mamy maj, niech więc tradycji stanie się zadość po raz siódmy. Zgodnie z przyjętą zasadą w druga niedzielę tego miesiąca – 14 maja 2017, punktualnie o 9:00 i jak zwykle startując spod bramy cmentarza rzymskokatolickiego w Lubiczu Górnym, rusza pieszy rajd graniczny. I co najistotniejsze bez względu na pogodę.

Trasa rajdu, czyli przebieg granicy na odcinku Lubicz Górny – Chrapy do pobrania w postaci mapki i śladu GPS na stronie organizatora, Pana Jana Młynarczyka: 87-100.pl

 

Lipy kres?

W majówkę odwiedziłem Dębiniec, nieistniejącą wieś leżącą w południowo-zachodniej części leśnej otuliny poligonu. Pod koniec stycznia szybko zrobiliśmy rekonesans – TUTAJ i następnego dnia odbyła się wycieczka szlakiem poligonowych widm – TUTAJ. Wylegiwać się w cieniu lipy zimą nie da rady toteż relaks w niezmąconej cywilizacją głuszy leśnej musiał zostać odłożony na bardziej zieloną porę roku. Wiosenny wypad zmąciła kropa widniejąca na lipie, w kolorze, który roboczo nazywam fluorescencyjnym różem. Widywałem w lasach komunalnych Torunia takie kropki w ostatnim czasie nader często, by nie wiedzieć co oznaczają. Drzewo mające 513 cm obwodu stanowi, jak mniemam według Nadleśnictwa Gniewkowo, śmiertelne zagrożenie dla ludzi i całego ekosystemu dlatego trzeba je ściąć choć najbliższe zabudowania są 1,5 km dalej. Nawet jeśli uschłe – czego do końca nie wiem – to w gruncie rzeczy nikomu nie wadzi. Zamiast kropy powinno nosić odznakę pomnika przyrody. Lipa i inne stare drzewa (dęby, świerk, sosna), które znajdziemy w miejscu nieistniejących gospodarstw są reliktami dawnego osadnictwa. Choć w gruncie rzeczy nie takiego aż dawnego, bo Dębiniec powstał dopiero w 1830 roku.
Chciałbym się mylić, że kropa to tylko oznakowanie w celu ścięcia jemioły, ale wszystko mówi mi, że nadchodzi lipy kres.

[Fot. 1] Lipa | Dębiniec (gm. Wielka Nieszawka, pow. toruński), 2017

[Fot. 2] Różowy wyrok na lipę? | Dębiniec (gm. Wielka Nieszawka, pow. toruński), 2017

[Fot. 3] Wiadomość o powstaniu wsi Dębiniec (ówcześnie Dembiniec)
źródło: Amtsblatt der Königlichen Preußischen Regierung zu Bromberg, 1831, nr 1, s. 3.

[Fot. 3] Jeszcze stoi | Dębiniec (gm. Wielka Nieszawka, pow. toruński), 2017

Lewobrzeże w dawnych granicach (cz. 3)

W części pierwszej opisałem granice historyczne Rudaku – TUTAJ, w drugiej części granice Czerniewic – TUTAJ. Pora zatem na Stawki, które w obszarze miasta znalazły się wraz z Podgórzem i Rudakiem w 1938 roku. Północno wschodnia granica historycznych Stawek, poprzez sąsiedztwo z omówionym wcześniej Rudakiem, została już opisana, ale nie zaszkodzi powtórzyć.

[IL. 1] Historyczne granice wsi Stawki

Opis północnej granicy historycznych Stawek rozpocznijmy od styku z historycznym Rudakiem, zaczynającego się wraz z początkiem ul. Strzałowej (skrzyżowanie z Łódzką). Odtąd aż do posesji Strzałowa 18 granica pomiędzy tymi dawnymi wsiami wyznaczona jest identycznie z przebiegiem ulicy. Numery parzyste po południowej stronie to Stawki, a numery nieparzyste po północnej stronie to Rudak. Wspólne sąsiedztwo z Rudakiem ciągnąć się będzie aż do przecięcia ulicy Włocławskiej przez tory kolejowe, lecz tuż za budynkiem nr 18 przestaje mieć trywialny przebieg zgodny ze współczesnym kierunkiem Strzałowej. Zaraz za nr 18 skręcamy w prawo w ścieżkę prowadzącą nas do Strzałowej 24. Idziemy wzdłuż tego budynku, przecinamy ul. Artyleryjską, dochodzimy do końca posesji przy Grota-Roweckiego 23 i napotykamy na blisko 160 metrowy odcinek, który jest obecnie niemożliwy do przejścia. Tak się składa, że granica biegnie tu pomiędzy posesjami Strzałowa 26 a-f (Rudak), a nr nieparzystymi Grota-Roweckiego 25-35 (Stawki). Chcąc kontynuować graniczny marsz musimy przenieść się do punktu, w którym stykają się ze sobą posesje Strzałowa 26f z Grota-Roweckiego 35 i stąd kierować się na wschód ku Okólnej. Azymut wyznacza nam punkt zetknięcia się końca zakrętu ul. Strzałowej z Okólną (prócz skrzyżowania tych ulic, mamy tam charakterystyczny zakręt kończący się latarnią z przymocowanym znakiem przejścia dla pieszych). Tu przechodzimy na pasach i skręcamy w lewo idąc Okólną aż do Strzałowej. Stawki mamy po prawej stronie. Odtąd znów granica wiedzie tak jak przebieg Strzałowej do jej końca, czyli do skrzyżowania ze Starą Drogą. W rezultacie numery nieparzyste Strzałowej 23-41 to Rudak, a numery parzyste Strzałowej 28-36 to Stawki. Chcąc trzymać się kurczowo przebiegu trasy musimy skręcić w Starą Drogę i po niecałych 30 metrach (koniec posesji Strzałowa 41) skręcić w prawo. Przed sobą widzimy nieutwardzoną drogę w kierunku lasu, która jest jednocześnie granicą Stawek z Rudakiem. Dla wielu będzie to zaskoczeniem, ale stare gospodarstwo przy ul. Stara Droga 37 to dawne Stawki. Wspomniana nieutwardzona droga prowadzi nas do ul. Dwernickiego, lecz by nie zboczyć z linii granicznej naniesionej na mapę należy po minięciu ruin obrać azymut ok. 125 stopni, by dojść do słynnego głazu. Powinniśmy teraz iść na południe ku Łódzkiej, ale ogrodzone wyrobiska producenta cegieł i dachówek uniemożliwiają to.  Przenieśmy się wobec tego ok. 600 metrów dalej. Odtąd granica biegnie ul. Łódzką od budynku nr 115 aż do Emtoru. Na wschód od torów mamy jeszcze kawałeczek Stawek, tzn. siłownia elektryczna po prawej stronie tuż za wiaduktem to jeszcze historyczne Stawki, ale Emtor już nie. Powinniśmy teraz iść wzdłuż zachodnich murów Emtoru (co raczej nie będzie możliwe) i trzymając się tego samego kierunku przecinamy Włocławską, by po dalszych 70 metrach dojść na południowo wschodni skraj Włocławskiej 142, który jest jednocześnie południowo wschodnim krańcem historycznych i współczesnych Stawek, a nadto granicą miasta Toruń.

Dużo zmian kierunków, dużo numerków i nazw ulic. Powyższy akapit dobrze jest analizować przy pomocy miejskiego Geoportalu – TUTAJ. Odcinek południowej granicy Stawek, który pokrywa się z granicą miasta Toruń ma 2,6 km i w większości przebiega wzdłuż skraju lasu oddzielającego miasto od poligonu. Nie jestem w stanie wskazać ewentualnych trudności gdyż nigdy tędy nie szedłem. Mniej więcej na wysokości domu przy ul. Puchacza 9 ( jeszcze przed schronem piechoty J-26) należałoby zmienić kierunek tak, by wyjść na skrzyżowaniu Okólnej z Łączną. Tego odcinka nie da się pokonać w całości, gdyż na drodze stoją nie byle jakie działki, bo Rodzinne Ogrody Działkowe im. XXX-lecia LWP. Przyjmijmy jednak, że jesteśmy na wspomnianym skrzyżowaniu. Granica prowadzi nas Okólną w kierunku zachodnim cały czas oddzielając historyczne Stawki (po prawej) od poligonu dawnego miasteczka poligonowego (po lewej). Po ok. 630 metrach znów spotykamy się z Łączną – skręcamy w prawo sunąc aż pod dom przy Pstrowskiego 71.

Tuż przed Pstrowskiego 71 musimy zgodnie z przebiegiem granicy skręcić w prawo. Dokładnie to przy samym płocie i iść w kierunku wierzb. Odtąd granicą była struga i odgraniczała Stawki od Podgórza, ale czy na pewno? To zdradzę w następnym odcinku. Ciek zwany Strugą Wielanda, bądź też będący jego odnogą, został utworzony sztucznie w celu zasilenia fosy Przyczółka Mostowego. Czeka nas teraz po minięciu ul. gen. Andersa brodzenie wzdłuż trzęsawisk idących równolegle do Pstrowskiego. Dalej struga jakby przepływała pod dzisiejszym gospodarstwem przy Idzikowskiego 36 i 36 a, a potem skręca zgodnie z kierunkiem ul. Skrytej mając zresztą mostek pod tą uliczką. Wspominałem o odnodze, bo kilkanaście metrów na południowy wschód od mostku nasz ciek graniczny łączy się z innym ciekiem i nie wiadomo mi, który według hydrologów jest właściwą Strugą Wielanda – czy nasz idący od Pstrowskiego, czy ten wypływający gdzieś z rejonów skrzyżowania ul. gen. Kniaziewicza z Okopową. Struga lekko meandruje równolegle z ul. Białą oddzielając Stawki (po stronie wschodniej, np. Biała 8) od Podgórza (po stronie zachodniej, np. Hallera 49). W ten sposób dochodzimy, czy raczej dopływamy do krawędzi Parku Tysiąclecia. Początek północnej granicy Stawek wyznaczony został wzdłuż południowej granicy parku, który był jednocześnie przedpolem fortu Przyczółek Mostowy i nie wchodził w obszar wsi. Na wysokości orlika przy zespole szkół granicą staje się ul. Woyczyńskiego. Ostatnie 500 metrów granicznego traktu to znana ul. gen. Kniaziewicza, którą dojdziemy do początku trasy – ul. Strzałowej.

Część trasy jest dziś nie do przejścia. Poza tym chyba przesadziłem ze szczegółami. Dlatego raz jeszcze polecam wytrwałym czytać to jednocześnie zerkając na miejski Geoportal.

A Stawki współczesne? Te będące jedną z urzędowych części miasta Toruń, a nie obszarem rady okręgu Stawki. Według tabelki północna granica zaczyna się od „strumienia przy Pstrowskiego”, a następnie przechodzi przez Woyczyńskiego, Strzałową, Łódzką. Granica wschodnia „między Starą Drogą, a cegielnią”, południowa to granica miasta, a zachodnia to strumień. Znów zbyt mało szczegółów.

[IL. 2] Teren współczesnych Stawek w porównaniu z granicami historycznymi

Uproszczenie granicy wzdłuż ul. Strzałowej i torów kolejowych oraz jej przebieg łączący dwie części Starej Drogi wydaje się zrozumiały jednak na podstawie danych z tabelki nie mam pojęcia jaka powinna być linia współczesna na odcinku południowo zachodnim. Fort XIII jest określany jako leżący na terenie Stawek, a i jednostka wojskowa nie jest osobną miejscowością. Dlatego przyjąłem, że Stawki ograniczone są w tym fragmencie granicami administracyjnymi, drogą ekspresową S10 i Drogą Wodecką. To wyłącznie arbitralny wybór więc całkiem możliwe, że popełniłem błąd.

Mapka z 3 częściami administracyjnymi lewobrzeżnego Torunia: https://goo.gl/UW1aIj

Stowarzyszenie Lapidaria

logo Lapidaria

[Fot. 1] Logo stowarzyszenia Lapidaria. Zapomniane cmentarze Pomorza i Kujaw
aut. Mariusz Kaniecki

KRS: 0000672503
NIP: 9562324221
REGON: 366988947

Trzy numerki, które zmieniają postać rzeczy. Czekaliśmy na to długo, może nawet zbyt długo, bo sąd toruński z wyjątkowo pruską wnikliwością dokonywał procedury rejestracji, ale udało się. Od 5 kwietnia 2017 jesteśmy stowarzyszeniem Lapidaria. Zapomniane cmentarze Pomorza i Kujaw 🙂 Dla niedowiarków odpis KRS – TUTAJ.

W nieodległej przyszłości powstanie strona stowarzyszenia (wpierw wordpressowa), a  dotychczasowa http://lapidaria.wikidot.com będzie służyć wyłącznie jako baza danych o zapomnianych cmentarzach. Oznacza to, że treścią mojego Kamień na kamieniu pozostaną sprawy niecmentarne. Koniecznie muszę dokończyć cykl granic poszczególnych części administracyjnych lewobrzeżnego Torunia.

Profil FB Lapidariów pozostaje bez zmian – nadal będą się tam ukazywać opisy kolejnych cmentarzy i informacje o wszelkich działaniach porządkowych na terenie kujawsko-pomorskiego, w tym o naszych.

Logo autorstwa naszego skarbnika Mariusza Kanieckiego. Inspiracją była brama cmentarza rodowego w Wiskitnie (gm. Koronowo, pow. bydgoski)

Prace na cmentarzu ewangelickim w Toruniu-Stawkach (XIV)

Bohaterkami dzisiejszych robót były minikoparka i chimera na habmurskich rejestracjach, ale  po kolei.

Byliśmy o krok od zastosowania minikoparki już w grudniu ubiegłego roku, ale ostatecznie udało się dopiero teraz. Usługa, za którą płaci Wydział Środowiska i Zieleni UM w Toruniu polega na niwelacji muld i pryzm przy nagrobkach. Ich okopywanie połączone z wykopywaniem śmietnisk doprowadziło, że cmentarz miejscami przypominał pobojowisko z lejami i okopami. Zwykłe grabienie sprawy nie rozwiąże tak skutecznie jak minikoparka sprawnie radząca sobie z piachem i korzeniami. Doświadczony operator sprzętu, uwrażliwiony na nagrobki, doskonale radził sobie na cmentarzu. Ziemię wywoziliśmy taczkami, która wpadała do nich wprost ze skarpówki. Po prawie trzech godzinach pękł przewód hydrauliczny od spychacza i prace ciężkiego sprzętu trzeba było zakończyć. Zdążyliśmy użyć minikoparki na blisko 25% powierzchni cmentarza. Co do znalezisk to sie przeliczyliśmy. Kawałek grubego granitu i kilka marblitowych maleństw.

A potem, gdy już ranna koparka szczęśliwie opuściła pole bitwy dosięgnął nas osobliwy despekt. Właściciele posesji naprzeciwko cmentarza, a dokładniej właścicielka raczyła nas oskarżyć o okropieństwa jakie widzi jej dziecko z okna. Podobno jest zmuszone przez nas „patrzeć na trumny” zamiast na zieleń, która była zanim rozpoczęło się porządkowanie. Na sugestię dołączenia się do prac zarzuciła nienormalność. Szanowni Państwo, gdy kupuje się działkę budowlaną warto zapoznać się z mapą i planami zagospodarowania przestrzennego. Cmentarz jest tu przynajmniej od czwartej ćwierci XIX wieku, a Wy zbudowaliście się w 2015.  I śmiecie żądać, by go „przenieść” albo „zlikwidować”? Zero poszanowania dla poświęconej ziemi i historii. Zamiast tego roszczeniowość wzmacniana niemieckim akcentem. Możecie sobie czynić niemieckie wtręty i jeździć autem na niemieckich rejestracjach. Nigdy Niemcami nie będziecie, a za Polaków też chyba się nie uważacie. Chcieliście wyjść na światowców zawstydzających prowincjuszy, a wyszliście na pożałowania godnych pieniaczy. Sąsiedzi, którzy najwyraźniej swoje wiedzą, określili Was grubym słowem. Nie będziemy tu go przytaczać, ale zdaje się trafili w samo sedno.
W arkadii nuworyszy nie ma cmentarzy i historii. Zapewne też nie ma starości, cierpienia i śmieci. Wszystko jest sterylne, pastelowe, przyjemne. My wolimy żyć w świecie realnym posiadającym bebechy. Ich okiełznanie wymaga wysiłku dlatego za tydzień ciąg dalszy prac na Stawkach z minikoparką.

[Fot. 1] Minikoparka wjeżdża na cmentarz | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 2] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 3] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 4] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 5] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 6] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 7] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 8] Trzy litery ze zdania: [Was Gott tut, das ist] woh[lgetan] Oczywiście to tylko przykład, mogło to być inne zdanie| Toruń (Stawki)

[Fot. 9] Pęknięty przewód oznaczał koniec prac | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 10] Koparka zjeżdża z cmentarza | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 11] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

Fotorelacja na profilu FB Lapidariów – TUTAJ

O cmentarzu ewangelickim na Stawkach – TUTAJ

Cmentarze dawnych wsi olęderskich w dolinie Wisły w województwie kujawsko-pomorskim. Stan zachowania i działania ratunkowe

Właśnie ukazały się materiały pokonferencyjne z sesji naukowej „Olędrzy – osadnicy znad Wisły. Sąsiedzi bliscy i obcy”, która odbyła się w dniach 22-23 września 2016 roku, w Wielkiej Nieszawce. Z tej okazji zapraszam do zapoznania się z treścią mojego artykułu będącego zapisem wystąpienia na temat staniu zachowania cmentarzy dawnych wsi olęderskich w dolinie Wisły w województwie kujawsko-pomorskim i  działaniach ratunkowych.

[Fot. 1] Strona tytułowa

[Fot. 1] Strona tytułowa

[Fot. 2] Spis treści

[Fot. 2] Spis treści

[Fot. 3] Zajawka artykułu

[Fot. 3] Zajawka artykułu

Michał P. Wiśniewski, Cmentarze dawnych wsi olęderskich w dolinie Wisły w województwie kujawsko-pomorskim. Stan zachowania i działania ratunkowe [w:] Olędrzy. Osadnicy znad Wisły. Sąsiedzi bliscy i obcy, pod red. Andrzeja Pabiana i Michała Targowskiego, Toruń, 2016, s. 87-102. – PDF TUTAJ

Wszystkie pozostałe moje wypociny dotyczące cmentarzy lub materiały na temat Lapidariów znajdziecie w zakładce KONTAKT lub w PUBLIKACJE na stronie Lapidariów.

Prace na cmentarzu ewangelickim w Toruniu-Stawkach (XIII)

Trzynaste spotkanie na cmentarzu ewangelickim w Toruniu na Stawkach nie należało do pechowych. Dopisała pogoda i frekwencja. Łącznie 16 osób z zapałem grabiło pieliło i usuwało korzenie wrośnięte w nagrobki. Ta ostatnia czynność wymaga nie lada wysiłku, bo trzeba czasem podnieść obmurówkę w celu usunięcia narostów. Najwięcej zdziałaliśmy w zachodniej części cmentarza. Oczyszczona została cała kwatera dziecięca. Na koniec światło dzienne ujrzały resztki bramy cmentarnej – metalowej furtki. To było największe odkrycie nie licząc marblitowych fragmentów tablicy kobiety o nazwisku Hass i inskrypcji na dziecięcej mogile: Ella Schubring (tu jak zwykle podpisać się musiał wszędobylski Irmer 😉 ).

Dziękujemy wszystkim uczestnikom prac, w szczególności osobom z Grupy Turystyczno-Krajoznawczej z Aleksandrowa Kujawskiego oraz nauczycielom i uczniom z toruńskich Czerniewic. Swoją drogą to znamienne, że na porządkowanie cmentarza przy ul. Łącznej przychodzi więcej osób z innych części Torunia, a nawet spoza miasta niż ze Stawek.

[Fot. 1] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 1] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 2] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 2] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 3] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 3] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 4] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 4] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 5] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 5] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 6] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 6] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 7] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 7] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 8] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 8] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 9] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 9] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 10] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 10] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 11] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 11] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 12] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 12] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 13] Odkopane fragmenty tablicy kobiety o nazwisku Hass | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 13] Odkopane fragmenty tablicy kobiety o nazwisku Hass | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 14] Kolejna podpisana obmurówka Ella Schubring (sygnowane Irmer, Thorn) | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 14] Kolejna podpisana obmurówka Ella Schubring (sygnowane Irmer, Thorn) | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 15] Resztki furtki cmentarnej | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 15] Resztki furtki cmentarnej | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 17] Wypielona kwatera dziecięca | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 16] Wypielona kwatera dziecięca | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 18] Cmentarz ewangelicki | Toruń (Stawki), 2017

[Fot. 17] Cmentarz ewangelicki | Toruń (Stawki), 2017

 

Zdjęcia na profilu FB Lapidariów – TUTAJ

O cmentarzu – TUTAJ