Prace na cmentarzu ewangelickim w Toruniu-Stawkach (XVIII)

Trzy z pięciu wielkich kop ziemi ze śmieciami udało się wywieźć podczas ostatniej w tym roku akcji porządkowej. Chodzi oczywiście o cmentarz ewangelicki dawnej olęderskiej wsi Stawki, mieszczący się przy ul. Łącznej w Toruniu. Prace rozpoczęły się już o 8:00. Tym razem oprócz minikoparki obsługiwanej przez Pana Janusza Witkowskiego z firmy Jawit i minitraktora Pana Grzegorza Gołębiowskiego z FHU G. A. M. E. do dyspozycji mieliśmy kontener dostarczony przez toruńskie MPO. Został wypełniony po brzegi, reszta urobku zalega w umówionym miejscu i czeka na wywóz.
Tym razem los poskąpił nam znalezisk. Dwa fragmenty kolejnego znanego nam typu krzyża. To już czwarty, a może dalsze części któregoś z dotychczas odkrytych. W zasadzie największym odkryciem było to, że kawał ciężkiego głazu po odwróceniu okazał się być ogromną podstawą pod krzyż. Musiał być równie słusznych rozmiarów i wagi.
Niestety jeszcze dwie kopy ziemi pozostały do wywozu. Jeśli się uda stanie się to jeszcze w styczniu. Na koniec pozdrawiamy wszędobylską kurę, która jako jedyna broni honoru mieszkańców i żywo interesuje się wszelkimi szczegółami prac.

[Fot. 1] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń-Stawki, 2017

[Fot. 2] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń-Stawki, 2017

[Fot. 3] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń-Stawki, 2017

[Fot. 4] Stawianie kontenera od MPO | Toruń-Stawki, 2017

[Fot. 5] Wypełnianie kontenera | Toruń-Stawki, 2017

[Fot. 6] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń-Stawki, 2017

[Fot. 7] Fragmenty krzyża | Toruń-Stawki, 2017

[Fot. 8] Wielka granitowa podstawa pod krzyż albo wihajster albo cokolwiek innego | Toruń-Stawki, 2017

[Fot. 9] Wszędobylska kura towarzyszy nam w porządkach | Toruń-Stawki, 2017

[Fot. 10] Dwie hałdy usunięte, trzecia się kończy, jeszcze dwie | Toruń-Stawki. 2017

Więcej zdjęć – TUTAJ

O cmentarzu – TUTAJ

Reklamy

Tropem wygiętej tablicy

Gdyby nie minikoparka nigdy byśmy jej nie znaleźli. Leżała głęboko pod likwidowaną warstwą korzeni i śmieci. Nie tyle brak większej części, co wygięcie zdziwiło nas najbardziej. Olgierd Kędzierski ze Stowarzyszenia Stawki wyprostował ją, a nam przyszło ustalić pełną tożsamość Louisy z domu Blech. Fragment roku śmierci sugerował, że do zgonu doszło w 1900, 1890 lub 1880 roku. Przewertowanie rejestru USC Podgórz z 1900 nie dało rezultatów. Rozwiązanie kryło się w rejestrze z 1890. Stało się to 11 czerwca o wpół do drugiej po południu. Jeszcze tego samego dnia mąż Wilhelm Meyer zgłosił się do urzędu. Zmarła mając 51 lat. Urodziła się i mieszkała na Stawkach. Była wyznania ewangelickiego. Córka gospodarza Johanna Blecha została żoną gospodarza Wilhelma Meyera.
Tym samym mamy najstarszy poświadczony datą zabytek z cmentarza ewangelickiego przy ul. Łącznej choć znalezione fragmenty krzyży z kursywnymi inskrypcjami prawdopodobnie powstały jeszcze w latach 80. XIX w. Frapujące jest, czy znaleziony 2 lata wcześniej, lecz niemal w tym samym miejscu, urywek innej tablicy nie upamiętnia śmierci męża Wilhelma. Na pierwszy rzut oka usytuowanie tekstu jest jednak inne, tzn. widać, że pomięto drugą linijkę z rangą rodzinną zmarłego.
Niestety przewidziana na najbliższą sobotę kolejna tura wywożenia urobku z pomocą minikoparki i minitraktora z miniprzyczepą została przełożona na 9 grudnia. Oby pogoda pozwoliła, bo musimy wyrobić się z tym do końca roku.

 

[Fot. 1] Wpis nr 78 dotyczący zgonu poszukiwanej Louisy Meyer z domu Blech.
AP Toruń, USC Podgórz, sygn. 1018. Akta zgonów z lat 1890-1893.
Pobrano z Genealogiawarchiwach.pl

[Fot. 2] Stan tablicy po znalezieniu | Toruń-Stawki, 2017

[Fot. 3] Znaleziony 2 lata temu urywek typowanej (raczej niesłusznie) na tablicę męża Louisy, Wilhelma Meyera | Toruń-Stawki, 2017

[Fot. 4] Stan tablicy po wyprostowaniu | Toruń-Stawki, 2017

Pozostaje oczyścić ją z rdzy, pomalować i uczytelnić napis. Wszystkie informacje o cmentarzu ewangelickim na Stawkach i akcjach porządkowych znajdziecie TUTAJ. Jak tylko hałdy urobku pojadą precz uaktualnię stan liczbowy nagrobków, bo przekroczyliśmy 120 stanowisk.

Prace na cmentarzu ewangelickim nowym w Toruniu-Podgórzu (IX)

Powoli zimno zaczyna nam doskwierać, ale dopóki ziemia niezamarznięta będziemy kopać. Tym razem do grona znanych nam ewangelickich podgórzan doszedł królewski mistrz manewrowy oraz żandarm w stanie spoczynku. Wspomnijmy też wszystkie kolejne ukochane żony i opiekuńcze matki. Mniej lub bardziej anonimowe, gdyż ich tablice jakimś trafem są mocniej rozbite. Może tym razem tak wyszło. Na pewno nieprzypadkowo większość nagrobków z południowego i południowo-wschodniego krańca jest mocniej wbita w ziemię bądź ma rozłupane górne krawędzie na całej powierzchni. Elektryfikacja nie pytała o przeszłość. Po nagrobkach do celu, można by strawestować słynne powiedzenie aczkolwiek i oryginał pasuje dosłownie. Ze znalezisk pozacmentarnych odnotowaliśmy łuski po nabojach na ludzi i na dziki.

[Fot. 1] Prace na cmentarzu ewangelickim nowym | Toruń-Podgórz, 2017

[Fot. 2] Prace na cmentarzu ewangelickim nowym | Toruń-Podgórz, 2017

[Fot. 3] Prace na cmentarzu ewangelickim nowym | Toruń-Podgórz, 2017

[Fot. 4] A wydawało się, że to mogiła ziemna. Otoka od zabranego nagrobka była pod solidną warstwą korzeni | Toruń-Podgórz, 2017

[Fot. 5] Tego nie było widać wcale. Ile niewidocznych znajdziemy? | Toruń-Podgórz, 2017

[Fot. 6] Rozbita tablica królewskiego mistrza manewrowego | Toruń-Podgórz, 2017

[Fot. 7] Kawałki tablicy żandarma w stanie spoczynku (sprawdzone w USC Podgórz z 1908) | Toruń-Podgórz, 2017

[Fot. 8] Ktoś polował na dziki na cmentarzu | Toruń-Podgórz, 2017

[Fot. 9] I na ludzi pewnie też | Toruń-Podgórz, 2017

[Fot. 10] Tu front prac jeszcze nie doszedł | Toruń-Podgórz, 2017

[Fot. 11] Widać mocno uszczuploną aleję lipową | Toruń-Podgórz, 2017

Jeśli pogoda  pozwoli to na Podgórz wracamy 2 grudnia, tydzień wcześniej 25 listopada minikoparka i minitraktor na Stawkach.

Więcej zdjęć – TUTAJ

O cmentarzu – TUTAJ (aktualizacja w terminie późniejszym)

Prace na cmentarzu ewangelickim nowym w Toruniu-Podgórzu (VIII)

Po prawie 2 latach wróciliśmy na cmentarz ewangelicki nowy w Toruniu-Podgórzu. Patrząc przez pryzmat ilości nagrobków (~200) można rzec, że rzuciliśmy się z przysłowiową motyką na słońce. Nie pozyskaliśmy na ten cel żadnych środków więc nie jesteśmy ograniczeni żadnym terminem. Podczas przerwy cmentarz znajdował się (i znajduje) pod stałą opieką członka naszego stowarzyszenia, Mirka Kwiatkowskiego, który żmudnie odkrzacza centymetr po centymetrze, wyrywa korzenie i zbiera śmieci. Należy tu przypomnieć, że na przełomie 2015 i 2016 teren został całkowicie odkrzaczony.
Zaczęliśmy od południowo zachodniej strony. Dla postronnego obserwatora etap okopania i wykopania nie wygląda ciekawie, ale musimy nagrobki wyciągnąć spod ziemi i korzeni, oczyścić wnętrza obmurówek, skompletować poszczególne fragmenty w celu późniejszego klejenia. Wydobywamy to, co miało zostać pogrzebane na zawsze – świadectwo istnienia ludzi, którzy współtworzyli miasto Podgórz. Nie będziemy ich metkować oczywistymi określeniami. Wszystkowiedzącym polecamy lektury ksiąg stanu cywilnego, nie tylko z Podgórza. Przykładowo katolik Krause żenił się z ewangeliczką Lewandowską, a katoliczka Thiess wychodziła za mąż za ewangelika Graczyka. Żony, mężowie, matki, ojcowie, dzieci; rzemieślnicy, sklepikarze, kolejarze. Trafił się nam także nieznany jeszcze z imienia i nazwiska weteran wojny prusko-duńskiej z 1864 roku. Część marblitowych tablic nadaje się do klejenia, co z pewnością uczynimy.

[Fot. 1] Prace na cmentarzu ewangelickim nowym | Toruń-Podgórz, 2017

[Fot. 2] Prace na cmentarzu ewangelickim nowym | Toruń-Podgórz, 2017

[Fot. 3] Prace na cmentarzu ewangelickim nowym | Toruń-Podgórz, 2017

[Fot. 4] Tyle zostało z tablicy nagrobnej konduktora Maxa Schumanna | Toruń-Podgórz, 2017

[Fot. 5] Fragmenty tablicy weterana wojny prusko-duńskiej w 1864 | Toruń-Podgórz, 2017

[Fot. 6] Zmarły był weteranem wojny prusko-duńskiej w 1864 | Toruń-Podgórz, 2017

[Fot. 7] Południowo-zachodni kraniec cmentarza | Toruń-Podgórz, 2017

[Fot. 8] W krzakach czekają dziesiątki nagrobków | Toruń-Podgórz, 2017

[Fot. 9] Części marblitowych tablic tkwią pod ziemią i korzeniami | Toruń-Podgórz, 2017

[Fot. 10] Przynajmniej do połowy nagrobki tkwiły w ziemi | Toruń-Podgórz, 2017

[Fot. 11] Tablica nagrobna Williego Growa, syna kolejarza | Toruń-Podgórz, 2017

Część zdjęć dzięki uprzejmości Kornela Pleskota.

Więcej zdjęć: TUTAJ

O cmentarzu: http://lapidaria.wikidot.com/cmentarz-ewangelicki-podgorz-ii

Ewangelicka Atlantyda

W oknach Książnicy Kopernikańskiej widnieją już plakaty, na FB wydarzenie hula, najwyższa więc pora, by i na skromnych łamach Kamienia zaprosić Państwa na spotkanie z Ewangelicką Atlantydą województwa kujawsko-pomorskiego. Kto ciekawy niech rezerwuje sobie najbliższy czwartek, 9 listopada, 18:00 – 19:30 na pobyt w Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu, przy ul. Słowackiego 8. Będzie to wyprawa do miejsc skrytych za parawanem bluszczu, naznaczonych zębem czasu i celową dewastacją. Tam historia nieodwołalnie zmierza ku końcowi, lecz dzięki pracy i uporowi społeczników, nie tylko ze stowarzyszenia Lapidaria. Zapomniane cmentarze Pomorza i Kujaw, udaje się ocalić od niepamięci choć jej cząstkę.

Sen cichy, pod kamieniem mgły

To jest mój sen cichy, pod kamieniem mgły
W godzinę poszerzoną o sine południe
Piachem starta z oblicza zwiastowana szczerość

Powyższy fragment wiersza Wojciecha Roszewskiego o cmentarzu Św. Jerzego w Toruniu dedykuję w Dzień Zaduszny innemu cmentarzowi, w Jajtawach. Odłóżcie mapy, bo i tak nie znajdziecie. Wieś nie istnieje. Dziś to część Przyłubia. Tuż przy cmentarzu biegnie droga krajowa nr 10. Codziennie przejeżdża tu tysiące aut. Mrowie ludzi patrzy, a nie widzi. Dotąd olędrom z Jajtaw sen zakłócali jedynie kierowcy, którzy przypadkiem za potrzebą, a przy okazji śmieci z auta się pozbyli. Dwa olbrzymie dęby – pomniki przyrody: 396 i 343 cm – czuwały nad zmarłymi. Kres nadejść może wraz z rozpoczęciem przekształcania DK10 w S10. Nie chodzi tu o to, by odegrać rolę cmentarnego terrorysty, który wraz z budową drugiego pasa przypina się łańcuchami do dębów. Należy na wypadek konieczności zniesienia cmentarza zapewnić pochowanym tam szczątkom godny pochówek na innym cmentarzu i pamiętać, że tamtejsze nagrobki to nie są zbędnym zasobem gruzu. W Łaziskach (gm. Rogowo, pow. żniński) GDDKiA poradziła sobie wzorowo więc liczę na to, że identyczne procedury zostaną zastosowane w Jajtawach – o ile zajdzie taka potrzeba, bo nie znam dokładnego przebiegu trasy w tym miejscu. Być może drogę poszerzą od strony północnej, a być może to ostatni palący się znicz na cmentarzu ewangelickim w Jajtawach.

[Fot. 1] Cmentarz ewangelicki | Przyłubie (Jajtawy) (gm. Solec Kujawski, pow. bydgoski), 2017

[Fot. 2] Jeden z pomników przyrody (dąb szypułkowy) | Przyłubie (Jajtawy) (gm. Solec Kujawski, pow. bydgoski), 2017

[Fot. 3] Nagrobków jest przynajmniej 20. | Przyłubie (Jajtawy) (gm. Solec Kujawski, pow. bydgoski), 2017

Oczywiście stowarzyszenie Lapidaria. Zapomniane cmentarze Pomorza i Kujaw zwróci się na piśmie o szczegółowe wyjaśnienia dotyczące przebiegu trasy przy cmentarzu w Jajtawach, także jeśli chodzi o przebieg projektowanej drogi przy cmentarzach ewangelickich w Cierpicach i Toruniu-Podgórzu (ul. Poznańska 313). Zainteresowani będziemy także procedurami dotyczącymi ewentualnej całkowitej bądź częściowej likwidacji cmentarza. Swoją drogą ciekawe jak nadleśnictwo podchodzi do sytuacji, gdy trzeba zlikwidować pomnik przyrody?

O cmentarzu i Jajtawach – TUTAJ.

Wojciech Roszewski (ur. 1939), Cmentarz Świętego Jerzego, z tomu „Rodzaj wiedzy”, 1969.

Prace na cmentarzu ewangelickim w Toruniu-Stawkach (XVII)

Od wczoraj porządkowanie cmentarza ewangelickiego w Toruniu-Stawkach weszło w epokę pełnej mechanizacji. Do minikoparki obsługiwanej przez Pana Janusza Witkowskiego z firmy Jawit dołączył miniktraktor z miniprzyczepą Pana Grzegorza Gołębiowskiego z FHU G. A. M. E. Jak się dowiedzieliśmy, ostatnie szlify w dostosowaniu przyczepy do funkcji samowyładowczej odbywały się wcześnie rano. Tym bardziej cieszymy się, że pierwszy pomyślny test używalności odbył się na naszych oczach. Zresztą z uwagi na rozmiary sprzętu nie było problemu ze sprawnym manewrowaniem na cmentarzu. Po dokończeniu usuwania muld w północno-zachodnim narożu przyszedł czas na wywóz utworzonego wcześniej urobku. I tak minikoparka ładowała, minitraktor wywoził, a kura… Nie wiemy skąd się wzięła kura, ale trzeba przyznać, że czuła się na cmentarzu jak u siebie. Gdyby więc ktoś reflektował na jajka od kury z cmentarnego wybiegu, służymy adresem 😉
Ze znalezisk: cztery fragmenty tablic, w tym jedna z żeliwa. Szkoda, że nie cała, ale o tym nie ma co marzyć. Jej stan najlepiej obrazuje stopień grabieży jakiemu został poddany cmentarz. Choć nieodczytane fragmenty pisma kursywnego na jednym z postumentów i fragmentach krzyży z piaskowca są najprawdopodobniej z początku IV ćw. XIX wieku to tablica również dokumentuje jeden z najstarszych pochówków. Jeśli tylko genealogiawarchiwach.pl przestanie mieć przerwę techniczną poznamy pełne dane zmarłej i rok zgonu (1890 albo 1900).
Tak długiej pryzmy piachu, śmieci i korzeni Wydział Gospodarki Komunalnej UM w Toruniu jeszcze nie miał do odbioru, ale mamy nadzieję, że poradzą sobie i tym razem. Trzeba przy tym zaznaczyć, że to dopiero połowa, bo reszta czeka na cmentarzu. Usługi koparki i transportu traktorem są pokrywane ze środków Wydziału Środowiska i Zieleni UM w Toruniu.

[Fot. 1] Wywóz urobku z cmentarza | Toruń-Stawki, 2017

[Fot. 2] Likwidacja muld z północno-zachodniej części cmentarza | Toruń-Stawki, 2017

[Fot. 3] Minitraktor z miniprzyczepą | Toruń-Stawki, 2017

[Fot. 4] Zamontowany system samowyładowczy spisał się bez zarzutu | Toruń-Stawki, 2017

[Fot. 5] Widok na nagrobki z jednej z pryzm, na drugim planie pryzmy do wywiezienia | Toruń-Stawki, 2017

[Fot. 6] Zapewniamy, że kura nie zamieniła się w rosół | Toruń-Stawki, 2017

[Fot. 7] Wywóz urobku z cmentarza (autofocus szwankuje) | Toruń-Stawki, 2017

[Fot. 8] Fragment ogrodzenia żeliwnego od pola grobowego (lata 80/90 XIX w.) | Toruń-Stawki, 2017

[Fot. 9] Resztka tablicy żeliwnej Luizy z domu Blech (1839-1890/1900) | Toruń-Stawki, 2017

[Fot. 10] Prace na cmentarzu ewangelickim | Toruń-Stawki, 2017

Więcej zdjęć – TUTAJ

O cmentarzu – TUTAJ